Nga Simon Tisdall – The Guardian-Përktheu në shqip: ZËRI
Emmanuel Macron dukej si një njeri në zi. Jo i zemëruar, jo sfidues – thjesht pak i trishtuar. Europa, ai vajtoi, po përjetonte një “degjenerim të demokracisë”. Shumë kërcënime, tha presidenti francez, vijnë nga jashtë – nga Rusia, nga Kina, nga kompanitë e fuqishme amerikane të teknologjisë dhe sipërmarrësit e mediave sociale. “Por nuk duhet të jemi naivë,” shtoi ai. “Nga brenda, po kthehemi kundër vetes. Po dyshojmë në demokracinë tonë... Po shohim kudo se diçka po ndodh me indin tonë demokratik. Debati demokratik po shndërrohet në debat urrejtjeje.”
I shtrydhur mes ekstremeve plot mllef të së djathtës dhe të majtës, Macron e di mirë për çfarë flet. Por “Franca e paqeverisshme” nuk është e vetme në ndarjet e saj të hidhura e të pazgjidhshme. Në të gjithë Europën, në Mbretërinë e Bashkuar dhe në Shtetet e Bashkuara, mosbesimi dhe pakënaqësia thellojnë përditë mosfunksionimin politik dhe përçarjen shoqërore. Fjalët e Macron vlejnë, në fakt, për pothuajse çdo vend që shpall parime demokratike. Besimi se demokracia është forma e qeverisjes më e përshtatshme për botën moderne po zbehet, veçanërisht ndër të rinjtë. Ndërkohë, hapësira publike po bëhet gjithnjë e më e ashpër dhe më e dhunshme.
Macron po fliste në një ngjarje që shënonte 35-vjetorin e ribashkimit të Gjermanisë në vitin 1990 – një moment i madh optimizmi. Por, ashtu si Franca, edhe Gjermania e sotme e polarizuar po përballet me një krizë të thellë të besimit politik.
Shikoni përreth. Në zgjedhjet e fundjavës së kaluar, Republika Çeke ndoqi Poloninë, Austrinë dhe shtete të tjera të BE-së duke u zhytur drejt së djathtës populiste të ashpër, të shtyrë përpara nga një valë në rritje negativiteti anti-establishment. Mbështetja për demagogë oportunistë që ushqehen me frikë, pakënaqësi dhe ndjenjën e humbjes – ndërsa u mungojnë politika të besueshme për çështje të ndërlikuara si migracioni – nuk është mbështetje për demokracinë, por shpërfytyrimi i saj.
Kjo vrapim i shëmtuar drejt ekstremeve është një votë mosbesimi ndaj sistemit demokratik vetë, përkeqësuar nga nivele të ulëta pjesëmarrjeje dhe votimi midis grupeve të pafavorizuara shoqërore.
Në të gjitha këto vende mungon një konsensus kombëtar demokratik. Në Britaninë e Madhe të rënë e të dëshpëruar, ku flamujt kombëtarë mbahen si batanije ngushëlluese, të dy partitë kryesore tradicionale po përpëliten; megjithatë alternativat janë të pabesueshme ose krejtësisht të dëmshme. Në Shtetet e Bashkuara, “shtëpia e demokracisë”, opozita efektive ndaj sundimit njëpartiak republikan është thuajse shuar, të paktën në nivel kombëtar. Duke manipuluar me kufijtë zgjedhorë të qarqeve, Donald Trump po ngjan gjithnjë e më shumë me një diktator.
Mungesa e zgjedhjeve të vërteta demokratike dhe e mundësive ekonomike, që ushqen armiqësinë dhe revoltën, po godet vende aq të ndryshme sa Maroku, Kenia dhe Bangladeshi, të gjitha me trazira të fundit. Në Filipine, Nigeri, Turqi, Indonezi dhe Madagaskar, korrupsioni dhe abuzimi me pushtetin kanë shkaktuar protesta kundër qeverive. Në Nepal muajin e kaluar, të rinjtë nxitën një “revolucion të brezit Z”. Të gjitha këto vende, në Europë dhe më gjerë, janë të ndryshme – përveçse në një aspekt thelbësor: krahasuar me regjimet autoritare si Kina dhe Rusia, shoqëritë e tyre mbeten relativisht të hapura dhe të lira – të paktën për tani.
Kjo është sfida themelore që secila prej tyre përballet: demokracia nuk po funksionon, ose po funksionon aq keq sa rrezikon të hidhet poshtë. SHBA-të dikur shembullore – një paradigmë e humbur – dhe Europa perëndimore e përçarë po lëkunden. Dhe një herë tjetër, demokracitë më pak të konsoliduara në jugun global, dhe në Europën qendrore e lindore, janë bërë vija të para në një luftë të re të ftohtë të ndikimeve dhe vlerave kundër boshtit Pekin–Moskë. Si Moldavia dhe Gjeorgjia – për të përmendur dy “fusha beteje” të fundit – edhe ato mund të shkojnë në njërën anë ose tjetrën.
Po afrohet një moment kritik. Në raportin e saj vjetor, Freedom House, organizata amerikane e të drejtave të njeriut, konstatoi se dhuna, manipulimet dhe shtypja e opozitës njollosën më shumë se 40% të zgjedhjeve kombëtare të mbajtura në vitin 2024. Liria globale, e matur në terma të lirive politike dhe të drejtave civile, ra për të 19-in vit radhazi. “Konfliktet përhapën paqëndrueshmëri dhe penguan përparimin demokratik në mbarë botën,” përfundoi raporti.
Në Shtetet e Bashkuara, një sondazh i fundit zbuloi se 64% e amerikanëve besojnë se demokracia e tyre “është shumë e përçarë politikisht për të zgjidhur problemet e kombit”. Në Britaninë e Madhe, një sondazh mes njerëzve të moshës 16–29 vjeç gjeti se 63% mendojnë se demokracia është në telashe. Ndërkohë që të rinjtë “preferonin të jetonin në demokraci sesa në diktaturë me 57% kundrejt 27%”, vetëm 35% thanë se do të mendonin të përfshiheshin në politikë të organizuar.
Në Spanjë, ajo që dikur dukej e pamundur është bërë realitet: të rinjtë po kthehen drejt së djathtës ekstreme.
Nëse po ndodh një lloj revolte globale kundër demokracisë – ose të paktën një humbje e madhe e besimit në sistemet demokratike – do të ishte e dobishme të dinim pse. Problemet ekonomike afatshkurtra dhe afatgjata – kostoja e jetesës, inflacioni, mungesa e vendeve të mira të punës, deindustrializimi, komunitetet e shkatërruara, dështimet institucionale, pabarazia në pasuri, globalizimi, migracioni masiv i lidhur me krizën klimatike, miti i rrëzuar i “rritjes së pafundme të qëndrueshme” – janë të gjitha faktorë. Po ashtu edhe udhëheqësit e pabesueshëm, që pasqyrojnë rënien e standardeve morale. Ndërhyrjet zgjedhore dhe mashtrimet online të orkestruara nga Rusia e të tjerë e përshpejtojnë shpërbërjen. Brezi i ri përplaset me popullsinë në plakje. Dhe ka jo vetëm zemërim, por edhe pashpresë, për rrëmujën ku ndodhet bota – mjedisore dhe gjeopolitike.
Për Andreas Reckwitz nga Universiteti Humboldt në Berlin, e gjithë kjo pakënaqësi rrënjoset në një ndjenjë të përgjithshme e të gjithanshme humbjeje. “Gënjeshtra themelore e modernitetit perëndimor – besimi pas Epokës së Ndriçimit se përparimi njerëzor është i vazhdueshëm dhe i pashmangshëm, se gjithçka përmirësohet me kalimin e kohës, se jeta bëhet më e mirë – është shpërthyer brutalisht nga përvoja e dekadave të fundit,” argumenton Reckwitz. “Humbja është bërë një gjendje përshkruese e jetës. Pyetja nuk është më nëse humbja mund të shmanget, por nëse shoqëritë e lidhura pas ‘më shumë’ dhe ‘më mirë’ mund të mësojnë të durojnë ‘më pak’ dhe ‘më keq’.”
Në këtë këndvështrim, refuzimi i strukturave demokratike që po dështojnë dhe përparimi i demagogëve që premtojnë një kthim pas në “kohët e arta” janë më të kuptueshme. “Nëse politika vazhdon të premtojë përmirësim të pafund, ajo vetëm do të ushqejë zhgënjimin dhe do të forcojë populizmat që ushqehen me pritshmëri të tradhtuara,” shkruan Reckwitz. “Populizmi kanalizon zemërimin për atë që ka humbur, por ofron vetëm iluzione rikuperimi. Pyetja vendimtare bëhet: si të përballemi me humbjen?”
Reckwitz ka sugjerimet e veta, që lidhen me qëndrueshmërinë dhe rishpërndarjen. Nëse dikush do të kishte një përgjigje përfundimtare, Macron – që ka shumë për të humbur – me siguri do të donte ta dëgjonte./ZËRI
